Beklenmeyene Hazır Olmak Şu anda Dunya çapında yaşanan salgın ve getirdiği karmaşa bir kez daha geleceğe hazırlanmak konusunda ne kadar yetersiz olduğumuzu ortaya koydu. Krizi ve salgını başarılı bir şekilde yoneten ulkeler olduğu gibi (or. Tayvan, Vietnam) başta imajını korumak için saklamaya çalışan sonradan toparlayan da var (or. Çin) tamamen yuzune gozune bulaştıran (İtalya, İran, eli kucağında ABD) da var. Fakat birinciliği sanırım herkesi enfekte etme seçimini bilinçli uygulayan Buyuk Britanya alacak. Bir felaket (yangın, deprem, salgın hastalık, vb.) olmadan once neler yapmalıyız? Felaketle mucadele eksiğimiz nedir? Yani kaç şiddetinde depreme dayanıklı bina, altyapı vb. kuracağız? Salgınla mucadele merkezimiz olacak? Kaç doktor, hemşire, şofor, vb. istihdam edeceğiz? Ne kadar araştırma butçesi olacak? Hangi sıklıkla tatbikat yapacağız? Bilinçlendirme için ne kadar yayın saati satın alacağız? Bu liste uzayabilir. Fakat felaketten once mumkunse felaketi hasarsız ve kayıpsız atlatmak için bir on gorude bulunmamız gerekir. Daha sonra da bunu once bir plana donuşturup ardından da bu planı uygulamalı ve durumunu duzenli olarak kontrol etmeliyiz. Felaket oncesi hazırlığımızda da doğru nitelikte girdilerden faydalanmalıyız. Yani nitelikli, yetkin insanlar, doğru malzeme, araç - gereç ve yeterli zaman ve para. Eğer bu aşama için planlarımız hazırsa bir sonraki aşamaya geçebiliriz. Bir ornek vermek gerekirse Apollo 11'in diğer gorevlerin aya inişinden once hem asıl murettebat hem de yedek murettebat 3.000 simule iniş yapmıştı. Hemen her acil durum senaryosu defalarca tekrar edilmişti. Apollo 12'yi boyle bir senaryo kurtarmıştı. Yıldırım duşunce ana bilgisayarı kapanan araç tatbikatlarda içselleştirilmiş bir devre duzenlemesi ile yoluna devam etmişti. İşte bu noktada bir başka sıkıntı başlar. Bu hazırlığın bir maliyeti vardır ve ortada 'fol ve yumurta' eksikliği varken bu maliyet birilerine surekli batar. Her fırsatta bu batma hissinden kurtulmak isterler. 'O kadar araca gerek var mı?', 'Bizim yeğen surekli Survivor® izliyor, bu işi yapamaz mı?', 'Bizde oyle araba yok', 'şimdi bu adamlara bir de mesai mi odeyeceğiz?' gibi şikayetler başlar. Çoğumuzun evinde 40 TL'lik yangın sondurucu bile yok. Gereksiz yere para harcamayalım, yer kaplamasın diye. Planlar yazılı hale getirilmez, paylaşılmaz. Sorunca hereksin planı vardır ama kafasındadır. Panik halinde kendisinin bile hatırlayacağı yoktur ki, ailesinin zaten bilme şansı olmaz. Bu nedenle de panikle ve tepkisel davranışlar goruruz. 5 yılda bitiremeyeceği kolonyayı satın alır, tarihi geçmiş ilaçları saklar, oğrencileri yurttan atıp karantina merkezi yapar, delik çadırlardan çadır kent kurar. Duyan gelsin hesabı ile onune gelen enkaza girer, çığ tehlikesi olan yerlerde iş makinaları çalışır.
Beklenmeyene hazır olmanın sırrı, beklenmeyeni beklemek ve hazırlık yapmaktır
Sonuçları goreceğiz. Ama belkide sağ çıkamaz ve goremeyiz. Fakat gorecek olan çoğunluk için şu noktaları bir kenara not etmekte fayda var. Normal dışı durumlara hazırlık normal şartlar için planlama kadar onemlidir. Yani başımıza gelecek iyi ama beklenmedik durumlara da hazırlık şarttır ama bu konuyu başka bir yazının konusu yapalım.
Beklemedik, olağan dışı ve kotu durumlar yani felaketler ozel olarak ele alınması gereken durumlardır. Bunlarla ilgili olarak da uç aşamalı plan ve hazırlığa ihtiyaç vardır:
2. Felaket Sırası
Felaket anında nasıl hareket edeceğiz? Yangına kim mudahale edecek? İtfaiye hangi durumda kim tarafından çağrılacak? Burada rolu olmayanlar olanlara nasıl kostek olmayacak? Liste uzatılabilir. Ama gorevler ve sorumluluklar net olmalı, yazılı olarak ulaşılabilir yerlerde bulunmalıdır.
Çok daha detaylı ve kapsamlı ornekleri vardır ama orneğin kent içi raylı sistemlerde bir tren arızasında arızalanan aracın konumu ve hangi rayda olduğuna gore nerede normal işletim olacak? Nerede mekik işletimi olacak hatta yuruyen merdivenler nasıl işletileceke kadar uzanan mustakil planlar mevcuttur. Belgesel izleyenler de hatırlar, uçaklarda her bir acil durum için ayrı protokol mevcuttur ve tardımcı pilot klasorden ilgili sayfayı bulur ve butun ayarlar buna gore yapılır.
3. Felaket Sonrası
Bu aşamayı iki parçaya ayırmakta fayda olabilir
3.a Felaketin Yaralarının Sarılması
Hastalara, yaralılara, hasar goren ekipmana nasıl mudahale edilir? Hangi hastaneler gorevlendirilir? Hangi yollar açık tutulur? Kimler goreve çağrılır? İhtiyaç duyulan yedek kapasite nereden temin edilir? Telefon hatları, maskeler, internet bant genişliği, yangın sondurmek için su, iş makinası, bot, helikopter, vb. Liste çok uzayabilir. Hangi felaketleri duşunduğunuze gore liste çeşitlenir. Ama bu listenin hazır olması dışında on gorulen yedek kapasite ve yara sarma mobilizasyonuna dahil olan kişi ve ekipman yeterlilik açısından duzenli olarak kontrol edilmeli, yenilenmeli ve hazır tutulmalıdır.
Eğer depreme hazırlığınız yeterli sayıda ceset torbası depolamaksa veya mezar alanları hazırlamaksa bir problem olduğunu soyleyebiliriz. Ama bunun arkasında 1 ve 2. aşama için hazır olmamak olduğu da neredeyse kesindir.
3.b Normale Donuş
Her şey olup bittikten sonra hayatı normale nasıl dondureceksiniz? Hizmetler ne şekilde surdurulecek? Yani virus girdi ve butun bilgileri kaybettiniz. Hangi yedekler nereden gelecek? İşletim sistemleri nereye nasıl kurulacak? Yedekler nasıl yuklenip işlere kaldığı yerden devam edeceksiniz? Kullanıcılar ve hizmetler nasıl eski haline getirilecek? Ve bu işlemler ne kadar surcek?
Bu orneği daha zararsız bir yerden verelim dedik. Üstumuzde yeteri kadar felaket var, sizlerin içini daha da fazla karartmaya gerek yok. İşte bunların da bir planının ve kaynağının olması gerekiyor. Soylemeye gerek yok, bunun da tatbikatlarına ihtiyaç var.
Beklenmeyene hazır olmak konusunda çok yapılan yanlışlardan birisi de plan yapmakla yetinmektir. Planlama ve hazırlık iki farklı aşamadır. Doğru, uzerinde duşunulmuş, didik didik edilmiş bir plan hazırlanması çok guzel bir başarıdır ve aslında her planın geçmesi gereken doğal evrelerdir. Fakat bu plana uygun hazırlık yoksa ciddi bir probleminiz var: Felaket durumunda çok guzel bir planın yazılı olduğu klasorle oylece bakakalırsınız. Hazırlık aşamasında gerekli kaynakların tespiti, temini ve yukarıda çokça tekrar edildiği gibi tatbikat vb. yollarla hazır tutulması gerekir.
Ayrıca da egoların savaşı başlar. 'Benim dediğim olsun' kavgaları alınabilecek onlemleri ya aldırmaz ya da geciktirir. Muzikal dille soylersek: kimse şarkı için çalmaz.
Siz siz olun en azından kendiniz için felaket planlarını yapın, kayıt altına alın, ilgilileri ile paylaşın ve uygulamaya hazır halde kalmaya dikkat edin. Kurumsal olarak da ISO 22301'i kendinize rehber alabilirsiniz. IT için bir standart imajı varsa da her kurum ve sektor için doğru dersler içerir. Takıldığınız yerde işin uzmanına danışmaktan asla kaçmayın. Sonuçta soz konusu olan sizin ve sevdiklerinizin hayatı, mutluluğu, emeğiniz ve yatırımınızın korunması.
Son soru yaşamakta olduğumuz iklim krizini bu gozle ele aldığınızda ne goruyorsunuz?
acil_durum felaket yönetimi tatbikat senaryo